Eerste ervaringen met domeinoverstijgend samenwerken in Mentale gezondheidsnetwerken

Mentale gezondheidsnetwerken voor kortere wachttijden

In heel Nederland is er sprake van wachtlijsten in de ggz, waardoor mensen te lang moeten wachten op een behandeling. Tegelijkertijd zien we dat voor een aantal klachten vaak ondersteuning in het sociaal domein net zo passend is als een behandeling in de ggz. Bijvoorbeeld wanneer de mentale klachten samenhangen met problemen op het gebied van eenzaamheid, schulden, werkloosheid of burn-out. Mentale gezondheidsnetwerken leveren een bijdrage aan de oplossing hiervan, met 4 functies: het verkennend gesprek, het transfermechanisme, informatievoorziening wachttijden en domeinoverstijgend casusoverleg.

Een belangrijke functie van het mentale gezondheidsnetwerk is het aanbieden van het verkennend gesprek. Dit is een gesprek tussen de cliënt met mentale klachten, een gz-psycholoog en een welzijnscoach of maatschappelijk werker. Zij onderzoeken samen waar de cliënt het beste terecht kan: in het sociaal domein of in de ggz. De hulpvraag en het herstel van de cliënt staan hierbij centraal en samen maken ze afspraken over het vervolgtraject en de uitvoering ervan. De huisarts kan op basis hiervan een passende verwijzing doen. 

Nauwe samenwerking tussen betrokken partijen 

Dit vraagt om een andere en nauwere samenwerking tussen betrokken partijen. Binnen de Mentale gezondheidsnetwerken bundelen zij hun expertises en is er veel onderlinge afstemming. Zo is Vicino, een samenwerkingsverband tussen drie regionale huisartsenorganisaties (RHO’s) en GGZ Noord-Holland-Noord, onderdeel van het Mentale gezondheidsnetwerk Noord-Holland-Noord. Directeur Tessa Wiersma vertelt: “We werken steeds intensiever samen met de ggz, het sociaal domein en de huisartsenzorg. In de praktijk betekent dit bijvoorbeeld het voeren van verkennende gesprekken. Maar ook het onderling delen van zo actueel mogelijke wachtlijstinformatie, zodat we patiënten van de wachtlijst af kunnen halen en kunnen overdragen tussen verschillende ggz-aanbieders."

In verkennend gesprek komen expertises samen

Binnen het Mentale gezondheidsnetwerk Noord-Holland-Noord zijn ze sinds oktober 2025 gestart met de verkennende gesprekken. “Het is prettig dat de verkenners uit verschillende werkvelden komen en zo ook een breed beeld houden van de hulpvraag en mogelijke oplossingen”,  vertelt Wiersma. “De verkenners behouden hun reguliere werkzaamheden in het sociaal domein, huisartsenzorg of tweedelijns ggz en worden voor een deel ingezet in de verkennende gesprekken. In de praktijk zien we dat dit vaak leidt tot gerichtere vervolgstappen en dat onnodige doorverwijzingen naar de ggz worden voorkomen.” Inwoners die een verkennend gesprek hebben gehad, reageren tot nu toe positief. “Ze voelen zich gehoord en serieus genomen. Ook vinden ze het overzicht tijdens het gesprek helpend en is het prettig dat het vervolgtraject duidelijk is.”

De uitdaging bij het implementeren van het verkennend gesprek? “Die zit ‘m vooral in het goed duiden welke patiënt naar het verkennend gesprek gaat, en welke patiënt rechtstreeks naar de ggz of het sociaal domein kan. Dit moet duidelijk worden na het consult met de huisarts. Door middel van verwijscijfers via Zorgdomein zullen we steeds een beter beeld krijgen en bijsturen waar nodig”, aldus Wiersma.

Celine van de Haterd, regiomanager bij VGZ en betrokken bij het Mentale gezondheidsnetwerk Eindhoven en De Kempen, herkent deze uitdaging. “Voor huisartsen is deze werkwijze van het verkennend gesprek nieuw. Ook gaan de huisartsen en aanbieders in het sociaal domein en de ggz in de toekomst aan de slag met het domeinoverstijgend casusoverleg: een functie van het Mentale gezondheidsnetwerk waarmee partijen evalueren en bijsturen. Verandering vraagt tijd en daarom worden er diverse trainingen aangeboden om de professionals goed mee te nemen in de ontwikkelingen.”

Van zorg binnen de ggz naar hulp in sociaal domein

De verwachting van de Mentale gezondheidsnetwerken is dat mensen zo sneller op de juiste plek terecht komen. Dat kan betekenen dat mensen die voorheen zorg zouden krijgen in de ggz, nu terecht kunnen in het sociaal domein. Arie de Vries is bestuurder bij ONS welzijn en onderdeel van het Mentale gezondheidsnetwerk Samen in Gezondheid in de regio Oss, Uden en Meierijstad. Hij vertelt: "We zien inderdaad dat we vanuit het sociaal domein veel kunnen betekenen voor inwoners met een psychische kwetsbaarheid. Vaak hangen mentale problemen samen met uitdagingen op andere gebieden. Sociaal werkers kijken ook altijd wat iemand nog wél kan. Wij kennen de wijken waarin mensen wonen en we kunnen meedenken over zinvolle bezigheden overdag, het verbinden met andere inwoners, maar ook over bijvoorbeeld financiën.” 

Deze ontwikkeling biedt dus mooie kansen voor partijen in het sociaal domein om meer impact te maken voor mensen met mentale klachten. Maar de grotere vraag naar expertise vanuit het sociaal domein vraagt ook om aanpassingen. De Vries: “Het is tegelijkertijd ook een uitdaging hoe we deze nieuwe vragen op gaan pakken. Wat is er nodig aan nieuwe voorzieningen en hoe breiden we de capaciteit uit? Gelukkig wordt er nu ook financieel ruimte gemaakt om te doen wat hiervoor nodig is.”

Goedgekeurde transformatieplannen vormen de basis

Maar hoe komen deze Mentale gezondheidsnetwerken dan tot stand in de regio’s? Transformatieplannen vormen hiervoor de basis. Dit zijn regionale plannen die de doelen uit het Integraal Zorgakkoord (IZA) uitvoeren en hier financiering uit de landelijke IZA-middelen voor ontvangen. Erwin Hol, Transformatiemanager GGZ, was namens VGZ betrokken bij verschillende transformatieplannen. Hij vertelt: “We zien deze vorm van domeinoverstijgend samenwerken als een belangrijke transformatie om de ggz toegankelijk te houden. We hebben het afgelopen jaar samen met de partijen uit de verschillende regio’s intensief mee mogen denken in hun uitwerking van de transformatieplannen.”

De transformatieplannen en de Mentale gezondheidsnetwerken die hieruit voortkomen worden uiteindelijk door deelnemende partijen zelf uitgevoerd. Maar gemeenten en zorgverzekeraars blijven nauw betrokken. Erwin Hol: “Deze vorm van samenwerken vraagt veel van zowel de huisartsen, het sociaal domein als ggz-aanbieders. Dat brengt soms ook een financieel vraagstuk met zich mee. Daarom zijn wij als verzekeraar samen met gemeenten betrokken bij deze netwerken. Het is belangrijk om met al die partijen aan tafel te zitten, gesprekken te voeren en die gedeelde verantwoordelijkheid te voelen.” Volgens Hol vertaalt die gezamenlijke inzet zich nu in veelbelovende eerste resultaten. “Dit jaar is een groot aantal Mentale gezondheidsnetwerken met de toekenning van transformatiemiddelen van start gegaan. Het is mooi om te zien hoe alle regionale partijen echt verantwoordelijkheid nemen en de toegankelijkheid van de ggz willen verbeteren.”